Banská Štiavnica (Bańska Szczawnica) – miasto, które wyrosło na wulkanie

Położenie

Banská Štiavnica (Bańska Szczawnica) leży wewnątrz kaldery, która powstała około 13,5 miliona lat temu w wyniku zapadnięcia się stratowulkanu Štiavnica. Ze wszystkich stron otoczona jest przez wzniesienia Štiavnických vrchov (Gór Szczawnickich), które są największą grupą górską pochodzenia wulkanicznego na Słowacji. Miasto rozciąga się pomiędzy wzgórzami: Paradajs, Glanzenberg i Svätotrojičný vrch.

Dawne wolne królewskie miasto górnicze położone jest w centralnej Słowacji, w obrębie regionu Hont i Banskobystrického kraju (Kraju bańskobystrzyckiego).

Dojazd i parkowanie

Przez miasto przebiega droga krajowa nr 51 (Hronská Breznica – Nitra) oraz wojewódzka nr 524 (Banská Štiavnica – Drženice).

Banská Štiavnica oddalona jest około 20 km od Zvolena i drogi ekspresowej R1, 45 km od słowacko-węgierskiego przejścia granicznego Šahy, 65 km od Nitry, 120 km od przejścia granicznego Chyżne-Trstená, 190 km od Krakowa i 200 km od Katowic.

Dla turystów przygotowano cztery parkingi: Parkovisko Nový Zámok (ul. Novozámocká 1789), Parkovisko pri Kostole Nanebovzatia Panny Márie (ul. Jána Palárika 371/8, wjazd od ulicy Akademickej), Parkovisko Staré Ihrisko (ul. Mládežnícka 1505/23) oraz Parkovisko Dolná (ul. Dolná 898/20). Większość z nich jest płatna.

Przez miasto przebiega Barborská cesta. Jest to pieszo-rowerowa trasa krajoznawcza o długości ponad 180 km, która łączy zabytki górnicze i inne atrakcje środkowej Słowacji. Oznaczona jest żółtymi znakami z czarną wieżą.

Historia

Około 16,5 mln lat temu rozpoczęła się aktywność wulkaniczna na obszarze dzisiejszych Štiavnických vrchov. W miocenie powstał stratowulkan Štiavnica, który osiągnął około 4000 metrów wysokości i zajmował powierzchnię około 2200 km². Jego nazwa pochodzi od Banskej Štiavnicy, która obecnie leży pośrodku zapadniętej kaldery. Obecność skał wulkanicznych (andezytów i ryolitów) sprzyjała powstaniu licznych minerałów, w tym metali szlachetnych.

Początki osadnictwa w okolicy Banskej Štiavnicy sięgają III p.n.e. i łączą się z przybyciem ludów celtyckich poszukujących złota. Pierwsza osada górnicza postała na wzgórzu Glanzenberg, na którym pozyskiwano kruszec w kopalniach odkrywkowych. Po wygaśnięciu złoża (ok. XII-XIII wieku) miasto przeniesiono do doliny potoku Štiavnica.

W XII wieku do miasta przybyli niemieckich górnicy, którzy przywieźli ze sobą wiedzę na temat wydobycia głębinowego i tym samym zapoczątkowali nowy etap górnictwa w regionie. W lokalnych kopalniach wydobywano liczne rudy metali, w tym złoto i srebro.

Złota era górniczego miasta nastała w epoce baroku. To właśnie w tym czasie padały rekordy wydobycia złota oraz srebra, a Banská Štiavnica stała się trzecim najważniejszym miastem na Węgrzech. W tym okresie nastąpiła rozbudowa miasta oraz rozwoju cechów rzemieślniczych. Pod koniec XVIII wieku Banską Štiavnice zamieszkiwało około 20 000 mieszkańców, co czyniło ją drugą co do wielkości osadą na Słowacji.

Przez blisko 150 lat Banská Štiavnica była szczególnie narażona na najazdy tureckie, dlatego wiele znaczących budowli została ufortyfikowana m.in. Starý i Nový Zámok oraz Kammerhof.

Upadek górnictwa rozpoczął się w XIX wieku i trwał przez cały XX wiek. Ostatecznie wydobycie zakończono w 2001 roku wraz z zamknięciem ostatniej kopalni.

W 1993 roku Banská Štiavnica, jako jeden z pierwszych słowackich zabytków, została wpisana na Listę Światowego dziedzictwa UNESCO.

Najważniejsze atrakcje – przebieg spaceru

Banská Štiavnica jest prawdziwym skarbcem historii oraz architektury. Jeśli odwiedzamy ją po raz pierwszy to warto poświęcić jeden dzień na zobaczenie wszystkich najsłynniejszych zabytków miasta podczas długiego spaceru.

Poniżej przedstawiliśmy najważniejsze zabytki Banskej Štiavnicy w formie spaceru. Trasa mierzy ok. 3 km długości i przebiega przez historyczne centrum Banskej Štiavnicy. Nasz spacer rozpoczniemy od wizyty w Novým zámoku.

Większość zabytków możemy zobaczyć bezpłatnie. Wyjątek stanowią atrakcje należące do Slovenského banského múzeum (Słowackiego Muzeum Górnictwa): Kammerhof, Nový zámok, Starý zámok, Galéria Jozefa Kollára i Berggericht. Dokładny rozkład wejść oraz aktualny cennik znajduje się na oficjalnej stronie Slovenského banského múzeum.

Nový zámok (Nowy Zamek)

Od XVI wieku na mierzącym 630 metrów wysokości wzgórzu Frauenberg (Dievčenský vrch) stoi renesansowy Nový Zámok (Nowy Zamek).

Zbudowano go w latach 1564–1571 jako część antytureckiego systemu sygnalizacji wojskowej, który rozciągał się od Levic do Ľubietovej. Przybrał on formę czworobocznej wieży, z czterema narożnymi basztami.

Obecnie stanowi filię Slovenského banského múzea (Słowackiego Muzeum Górniczego). Umieszczone w nim ekspozycje dokumentują czasy walk przeciwko Turkom na Słowacji oraz historię lokalnej Ochotniczej Straży Pożarnej.

Piargska brána i Kostol Panny Márie Snežnej (Kościół Matki Boskiej Śnieżnej)

Poniżej Nového Zámoku znajduje się gotycki kostol Panny Márie Snežnej (Kościół Matki Boskiej Śnieżnej). Obecnie pełni tylko funkcję kaplicy cmentarnej i nie odbywają się w nim msze święte. W podziemiach mieszczą się krypty, które były miejscem pochówku najbardziej zasłużonych mieszkańców miasta.

Obok niego stoi jedyna zachowana brama miejska – Piargska brána. Przez nią prowadziła droga do Štiavnichých Bani. Barokową bramę z basztami (już nieistniejącymi) po obu jej stronach wybudowano w połowie XVI wieku. Północną fasadę zdobi figura św. Floriana – patrona strażaków.

Klopačka (górnicza kołatka)

Schodząc w dół ulicy Andreja Sládkoviča miniemy budynek klopačky (górniczej kołatki).

Klopačky znajdowały się w większości górnowęgierskich miast górniczych. Zazwyczaj posiadały formę zbliżoną do wieży, budowanej z różnych materiałów (kamienia lub drewna). Były to budowle wolnostojące lub łączono je z innymi zabudowaniami górniczymi.

Banskostiavnicą klopačke wybudowano w 1681 roku, w stylu renesansowo-barokowym. Pierwotnie była to czworoboczna murowana wieża (w XIX wieku po obu jej stronach dodano murowane przybudówki), zwieńczona drewnianą wieżyczką z otworami dźwiękowymi na wszystkie strony świata.

W jej najwyższym punkcie znajdowała się klopačka – rodzaj drewnianej deski o eliptycznym kształcie. Poprzez uderzanie w nią młotkiem z określonym rytmem i częstotliwością sygnalizowano górnikom czas rozpoczęcia i zakończenia pracy, a także różnego rodzaju niebezpieczeństwa.

Na przełomie XVIII i XIX wieku w jej przyziemiu mieściło się więzienie górnicze. Obecnie znajduje się tu herbaciarnia.

Radnica i Zlatá salamandra (Ratusz i złota salamandra)

Pierwszą Radnice wybudowano już w średniowieczu. Obecny wygląd zyskała podczas przebudowy z XVIII wieku. Przed nią postawiono kamienną rzeźbę Panny Márie otoczonej przez trzech archaniołów: Michała, Gabriela i Rafała.

Naprzeciwko wejścia do Radnicy znajduje się grupa płaskorzeźb przedstawiających górniczą przeszłość Banskej Štiavnicy oraz dwie salamandry, trzymające w pyszczkach grudki złota.

Kolejnym przystankiem będzie Starý zámok, do którego dostaniemy jedną z dwóch ścieżek. Po chwili podejścia docieramy do zamkowej bramy.

Starý zámok (Stary Zamek)

Stary zámok (Stary Zamek) położony jest na południowo-wschodnich stokach szczytu Paradajs, na wysokości 610 m n.p.m. Poniżej zamku rozciąga się Námestie Svätej trojice.

Zabudowania Starého zámoku są mieszanką kilku stylów architektonicznych: romańskiego, gotyckiego, renesansowego i barokowego. Najstarsza budowla – romański karner (dwukondygnacyjna kaplica grzebalna) i kaplica św. Michała, znajduje się tuż przy wejściu na zamek. W jej wnętrzach zachowały się średniowieczne malowidła.

Początkowo centrum twierdzy stanowiła XIII-wieczna trójnawowa bazilika Panny Márie (Bazylika Matki Bożej). Wkrótce otoczono ją murami obronnymi z basztami, co dało początek metského hradu (zamku miejskiego). W obawie przed rosnącym zagrożeniem tureckim zadecydowano o desakralizacji kościoła i przekształcenia go w twierdzę.

W XIX wieku zámok wykorzystywano jako miejskie archiwum, bibliotekę, posterunek miejskiej policji, a nawet magazyn masarskie. W XX wieku zamek przeszedł renowację, a następnie stał się filią Slovenského banského muzeum.

Trasa zwiedzania przebiega przez mury obwodowe oraz sześć baszt i wież. W ich wnętrzach mieszczą się ekspozycje dotyczące archeologii, historii miasta i lokalnych cechów rzemieślniczych.

Námestie sv. Trojice (Plac Świętej Trójcy)

Kolejnym punktem programu będzie Námestie sv. Trojice (Plac Świętej Trójcy), do którego zaprowadzi nas ulica Starozámocká. Wokół námestie położone są renesansowe i barokowe kamienice należące do najbogatszych górników. Jego centralnym punktem jest Morový stĺp – kamenný oltár mesta (Kolumna morowa).

18 marca 2023 roku w historycznym centrum miasta (Námestie sv. Trojice) wybuch pożar, który łącznie zniszczył siedem budynków m.in. Berggericht (Słowackie Muzeum Górnictwa).

Joerggesov dom

Pod numerem 14 znajdziemy renesansowy pałac. Pod koniec XVIII wieku osiedlił się w nim lekarz Michal Heinrich, specjalizujący się w leczeniu górników. Od końca XIX wieku funkcjonowała tu rodzinna drukarnia. W obrębie podwórza mieści się kolejne wejście do podziemi – štôlňa Sabina oraz kaviareň (kawiarnia) Gavalier.

Galéria Jozefa Kollára

Budynek galerii powstał w wyniku połączenia trzech mieszczańskich domów. Fasada ozdobiona jest renesansowo-barokowymi polichromiami. We wnętrzach zachowały się drewniane wczesnogotyckie stropy. W przyziemiu Jonášovho domu znajduje się restauracja „Pod galériou”.

Galéria Jozefa Kollára jest galerią kolekcjonerską. W jej zbiorach znajdują się głównie prace o tematyce górniczej, pochodzące z okresu XIII – XX wieku.

Morový stĺp sv. Trojice (Kolumna morowa św. Trójcy)

Morový stĺp (kolumnę morową) postawiono pod koniec XVIII wieku, jako wotum za ustanie epidemii dżumy. Mierzy ona 19, 5 metrów wysokości, co czyni ją jedną z najwyższych kolumn w Europie.

Dolną część zdobią figury świętych chroniących od chorób zakaźnych oraz patronów górników: św. Sebastiana, św. Rocha, św. Franciszka Ksawerego i św. Rozalii. Powyżej nich umieszczono rzeźbę Immaculaty (Niepokalanej Marii Panny). Kolumnę wieńczy rzeźba Świętej Trójcy, a pod nią umieszczono herb Banskej Štiavnicy.

Berggericht – Hellenbbachov dom (Sąd Górniczy i Słowackie Muzeum Górnictwa).

Berggericht wyróżnia się wśród innych zabudowań żółtym kolorem fasady. Jego bryłę zdobią jedynie pamiątkowe kartusze oraz narożne okna wykuszowe.

Dom należał do rodziny Hellenbachovcov, która otrzymała liczne przywileje szlacheckie za zasługi dla dworu cesarskiego. W XVIII wieku Berggericht kilkukrotnie gościł cesarskich gość m.in. Franciszka I Lotaryńskiego oraz synów Marii Teresy. Budynek pełnił również funkcję górniczego sądu.

Obecnie mieści się tu informacja turystyczna oraz ekspozycja mineralogiczna prezentująca ponad 1000 minerałów z całego świata. Podczas zwiedzania można zajrzeć do mierzącej około 75 metrów długości štôlni Michal.

Berggericht bardzo ucierpiał podczas pożaru w 2023 roku. Od tego czasu muzeum aż do odwołania pozostaje zamknięte.

Kostol sv. Kataríny (Kościół św. Katarzyny)

Na skrzyżowaniu najważniejszych średniowiecznych dróg miejskich – Námestie sv. Trojice i Andreja Kmeťa położony jest Kostol sv. Kataríny (Kościół św. Katarzyny). Jest to późnogotycka budowla halowa z wielokątnym prezbiterium, wybudowana w latach 1488–1500. Od 1658 roku wygłaszano w nim kazania w języku słowackim.

Nawa główna ozdobiona jest sklepieniem gwiaździstym, bardzo podobnym do sklepienia nawy głównej Baziliky svätého Kríža w Kežmarku. Po bokach nawy głównej znajdują się gotyckie kaplice ze sklepieniem sieciowym.

Z oryginalnego gotyckiego wyposażenia zachowały się: kamienna chrzcielnica z XVI w., dwa krzyże z XV wieku oraz figura Matki Boskiej. Najcenniejszą częścią kościoła jest malowidło ścienne przedstawiające Sąd Ostateczny, znajdujące się na południowej stronie prezbiterium.

Zanim ruszymy w dół ulicy Andreja Kmeťa czeka nas mała ciekawostka. W taras pizzerii Svätá Barborka wkomponowana jest drewniana konstrukcja z metalową kratą – jest to zakończenie šachty (szybu wydobywczego) Kaufhaus.

Ulica Andreja Kmeťa

Nasz spacer będziemy kontynuowali ulicą Andreja Kmeťa. Po obu stronach ulicy znajdują się sklepiki, kawiarnie i restauracje.

Patronem ulicy jest słowacki archeolog, geolog i botanik – Andrej Kmeť, który współpracował z Akademią Górnictwa i Leśnictwa w Banskej Štiavnicy. Odkrył wiele nowych gatunków roślin, a jego imieniem nazwano ponad 40 gatunków roślin (głównie róż i grzybów). Jako jeden z pierwszych słowackich naukowców poświęcił się archeologii.

Po chwili dojdziemy do skrzyżowania ulic: Andreja Kmeťa, Akademickej i Kammerhofskej, gdzie mieści się nasz ostatni przystanek – Kammerhof.

Kammerhof (Komorski Dwór)

Kammerhof (Komorski Dwór) to jedna z najstarszych budowli w Banskej Štiavnicy. Jego początki sięgają XIII wieku. Świadczą o tym pozostałości romańskiej zabudowy. Dwupiętrowy budynek powstał z połączenia kilku starszych budowli. Ostateczną formę zawdzięcza przebudowie z XVII i XIX wieku. W czasie najazdów tureckich został ufortyfikowany. Po dziś dzień zachowały się mury obronne oraz dwie renesansowe baszty.

Od XVI wieku był siedzibą Głównego Urzędu Izby Gospodarczej, który zarządzał wydobyciem w regionie Banskej Štiavnicy. Do Kammerhofu przywożono rudę, którą ważono i sprawdzano jej jakości, a następnie transportowano do mennicy w Kremnicy.

Po zakończeniu wydobycia stał się siedzibą Slovenského banského múzeum (Słowackiego Muzeum Górnictwa). W jego wnętrzach mieści się ekspozycja „Górnictwo na Słowacji”, poświęcona technologii stosowanych w słowackich kopalniach. Częścią wystawy są działające modele maszyn górniczych.

Poniżej wejścia do muzeum znajduje się winiarnia ViNOCENTRUM, gdzie można spróbować lokalnych win, pochodzących z południowych stoków wulkanu Štiavnica.

Do Nového Zámoku możemy wrócić ulicą Andreja Kmeťa albo ulicą Strieborną (jedna z najstarszych ulic w mieście). Następnie należy skręcić w lewo, w ulicę Novozámocką. Po około 15 minutach docieramy do Nového Zámoku, gdzie zakończymy zwiedzanie historycznego centrum Banskej Štiavnicy.

Poza centrum

Červená studňa (Przełęcz Czerwona Studnia)

Červená studňa to położona na wysokości 790 m n.p.m. przełęcz. W jej obrębie znajduje się tajch (rodzaj sztucznego zbiornika wodnego zbudowanego w celu zapewnienia wody dla kopalń i hut srebra) o tej samej nazwie.

Przełęcz oddalona jest zaledwie 1,5 km na północny zachód od historycznego centrum Banskej Štiavnicy. Dojedziemy do niej drogą prowadzącą do Žarnovicy.

Przez przełęcz przebiegają liczne szlaki piesze (czerwony, niebieski – zwany również chodnikem Andreja Kmeťa i zielony) i rowerowe (041, 5574, 8637, 5562 i Veľký hodrušský okruch) oraz ścieżki edukacyjne: Náučný chodník Paradajs, Náučný chodník Glanzenberg, Náučný chodník Milana Kapustu po žile Terézia.

Kalvária (Kalwaria)

We wschodniej części miasta, na wzgórzu Scharfenberg (Ostrý vrch) znajduje się Kalvária. Jest to zespół 24 barokowych budowli sakralnych zbudowanych w latach 1744–1751. Zespół składa się z 19 kaplic, 3 kościołów, stacji Ecce homo i Grobu Pańskiego. W kaplicy Najsvätějšej Trojice (Trójcy Przenajświętszej) mieszczą się tzw. Święte schody.

Pomysłodawcą powstania oraz umiejscowienia kalwarii był jezuita František Perger. Fundusze pochodziły głównie z datków najzamożniejszych rodzin. Nad wyglądem poszczególnych kaplic pracowali najlepsi artyści z regionu.

Ze szczytu kalwarii roztacza się widok na miasto oraz pasmo Štiavnických vrchov (Gór Szczawnickich). Miejsce do zaparkowania znajduje się pod Infocentrum – Kalvária (ul. Pod Kalváriou 2). Teren kalwarii jest ogólnodostępny.

Nasza opinia

Banská Štiavnica to idealne miejsce zarówno na jednodniową wycieczkę, jak i dłuższy urlop. Wizytę w miasteczku polecamy wszystkim miłośnikom historii, architektury i geologii.

Punkty gastronomiczne (kawiarnie i restauracje) zlokalizowane są głównie wzdłuż ulicy Andreja Kmeťa oraz na Námestie sv. Trojice. Pod adresem Novozámocká 2 mieści restauracja oraz browar, w którym warzone jest lokalne piwo Erb.

W artykule pominęliśmy štôlňe (sztolnię) Glanzenberg oraz Banské múzeum v prírode (Słowackie Muzeum Górnicze), ponieważ już wkrótce pojawi się osobna publikacja opisująca podziemia Banskej Štiavnicy.

Warto również wybrać się na wycieczkę po okolicy i zobaczyć np. kaštieľ (pałac) w miasteczku Svätý Anton, Baňe Starovšechsvätých (kopalnie Wszystkich Świętych) w Banskej Hodrušy oraz termálne kúpalisko (baseny termalne) Sklené Teplice.

Bibliografia

• I. Chovanová i S. Herianová, Banská Štiavnica a región, Banská Bystrica, Štúdio Harmony, 2015, 978-80-971985-0-3,
• D. Kollár i V. Dvořáková, Najkrajšie mestá, Bratislava, DAJAMA, 2007, Kultúrne Krásy Slovenska, 978-80-89226-26-9,
• Dvořáková V., Svetové kultúrne dedičstvo UNESCO, Bratislava, DAJAMA, 2009, Kultúrne Krásy Slovenska, 978-80-89226-76-4,
• D. Kollár i J. Lacika, Od hradu k hradu (1), Bratislava, Dajama 2018, 978-80-8136-083-1,
• D. Kollár i V. Poláková, Hrady pre deti (2), Bratislava, Dajama, 2020, 978-80-8136-113-5,
• Oficjalna strona Banské múzeum v prírode
• Oficjalna strona UNESCO

Zamieszczone w artykule zdjęcia oraz materiały zostały zebrane w maju 2017 oraz kwietniu 2018 i 2023 roku.