Múzeum slovenskej dediny (Muzeum Wsi Słowackiej) – Martin

Położenie

W północnej części regionu Turiec, około 3 kilometrów na południe od centrum Martinu, w części Jahodníky mieści się Múzeum slovenskej dediny (Muzeum Wsi Słowackiej). Z obszaru skansenu roztacza się malowniczy widok na Malą i Veľką Fatre.

Múzeum slovenskej dediny oddalone jest (w linii prostej) około: 3 km od centrum Martinu, 7 km od Hradu Sklabiňa, 10 km od Národného parku Veľká Fatra, 16 km od Hradu Strečno, 20 km od Národného parku Malá Fatra, 25 km od Žiliny, 30 km od Súľovských skal oraz 7 km od autostrady D1.

W pobliżu skansenu przebiega droga krajowa: nr 65 (Nitra – Martin) oraz droga nr 2145 (Martin – Záborie). Około 7 km na północ od skansenu przebiega droga krajowa nr 18 (Žilina – Prešov – Michalovce) oraz autostrada D1.

Parking należący do skansenu położony jest około 500 metrów od wejścia głównego.

Zwiedzanie skansenu

Największy słowacki skansen składa się z czterech części: Orava, Liptov, Kysuce-Podjavorníky oraz Turiec. Przygotowane ekspozycje przedstawiają architekturę ludową oraz styl życia mieszkańców czterech regionów Žilinskeho kraju (województwa Żylińskiego). Na powierzchni 15 ha zgromadzono około 150 budynków mieszkalnych, gospodarczych i sakralnych. Część budynków jest umeblowana i udostępniona do zwiedzania. Są to głównie gospodarstwa chłopskie oraz pojedyncze budynki techniczne.

Múzeum slovenskej dediny można zwiedzać przez cały rok, z przewodnikiem (dotyczy to wejścia do kościoła oraz zabudowań znajdujących się w częściach poświęconych regionom Liptov i Turiec) lub indywidualnie, w tym przypadku otrzymamy papierowy informator.

Region Orava (Orawa)

Orava (Orawa) to kraina historyczna w północnej Słowacji. Jej północna część znajduje się w granicach Polski.

Orawska część ekspozycji powstała w latach 70. i 80. XX wieku. W jej skład wchodzą: spichlerze z Vyšného Kubína, Párnice i Oravskej Poruby, Krčma (karczma) z Oravskej Polhory (obecnie mieści się w niej restauracja), rolnicze domy (usadlosť) z Vyšného Kubína, Jasenovej i Veličnej, olejáreň (olejarnia) oraz kováčska vyhňa (kuźnia) z Suchej Hory.

Głównym źródłem utrzymania mieszkańców regionu było rolnictwo i hodowla bydła. Zajmowano się także farbiarstwem, flisactwem oraz handlem płótnem, drewnem i wyrobami mleczarskimi (głownie bryndzą i masłem).

Osadnictwo na Orave jest wynikiem kilku fal kolonizacji. Największa liczba osad powstała w XV-XVII wieku, podczas kolonizacji wołoskiej. W tradycyjnym budownictwie wykorzystywano najbardziej dostępny materiał, czyli drewno. Szacuje się, że pod koniec XIX wieku 80% budynków w regionie było drewnianych. W mniejszym stopniu stosowano kamień oraz surową lub wypalaną cegłę.

Region Turiec

Turiec położony jest w środkowej części Słowacji, w obrębie Turčianskej kotliny, otoczonej pasmami Malej i Veľkej Fatry.

Budowę obiektów regionu Turiec prowadzono w latach 1974-1990. W tej części ekspozycji znajdziemy: gospodarstwa z Moškovca, Nolčova i Horného Turčeka, wozownie z Moškovca, ziemiański dwór z Blažoviec, Filagórie (drewniany dwukondygnacyjny dom ogrodowy) z Slovenského Pravna, wieżę strażacką z Laskára, warsztat kapeluszniczy i sukienniczy z Veľkého Čepčína oraz Kostol sv. Štefana Kráľa z Rudna.

Turiec należał do obszarów o przewadze budownictwa zrębowego. Jednak na skutek powtarzających się pożarów zaczęto wykorzystywać inne materiały budowlane – kamień, glinę, cegłę. Podjęte pod koniec XVIII wieku działania przeciwpożarowe przyczyniły się do rozbudowy zabudowy murowanej w tym regionie. W mniejszych wioskach podgórskich drewno było używane jeszcze do połowy XIX wieku.

Jego mieszkańcy zajmowali się głównie rolnictwem połączonym z hodowlą bydła. Dodatkowym źródłem utrzymania było pozyskiwanie drewna, tłoczenie olejów, sukiennictwo, garbarstwo i kaletnictwo. W drugiej połowie XIV wieku Turiec stał się samodzielnym komitatem – Turčianska župa. Główne ośrodki rzemiosła i handlu m.in. Turčiansky Sv. Martin (obecny Martin), Sučany, Slovenské Pravno, Mošovce oraz Kláštor pod Znievom powstały wzdłuż szlaków handlowych.

Usadlosť (gospodarstwo) z Moškovca składała się z przydrożnej karczmy, wiejskiego sklepu oraz domu mieszkalnego. Przy jednym z jego ścian mieściła kolkáreň, czyli wiejska kręgielnia. Gra w kręgle spopularyzowała się na początku XX wieku, a kręgielnie stały się miejscem spotkań lokalnej społeczności.

Kostol sv. Štefana Kráľa (Kościół pw. Stefana I Świętego)

W skansenie znajduje się jedyny zachowany drewniany kościół regionu Turiec – kostol sv. Štefana Kráľa. Kościół wzniesiono w 1792 roku we wsi Rudno, na miejscu gotyckiej świątyni. W 1974 roku przeniesiono go do Múzeum slovenskej dediny. Jest to jednonawowy budynek z kwadratową wieżą i wielobocznie zakończoną absydą. Kościół nie posiadał zakrystii. Całość pokryta jest gontem.

Do najcenniejszych elementów wyposażenia należą trzy późnogotyckie (XV w.) rzeźby: Madonny z Dzieciątkiem, Stefana I Świętego oraz św. Mikołaja.

Wnętrze XVIII-wiecznego kościoła uzupełnia barokowe wyposażenie: ołtarz główny, figury świętych Piotra i Pawła (znajdujące się po prawej i lewej stronie ołtarza), ambona z figurami ewangelistów, empora oraz ława patronacka.
Ściany oraz sufit pokryte są malarstwem iluzjonistycznym. Ich autorem jest Liborius Lazar pochodzący z miejscowości Nitrianske Pravno.

Region Liptov (Liptów)

Liptov, tak jak Turiec położony jest w obrębie śródgórskiej kotliny, której krańce wyznaczają pasma: Vysokých, Západných i Nízkych Tatr oraz Chočské vrchy.

Ekspozycja regionu Liptov powstała w latach 1974-1985. W tej części zaprezentowano XIX-wieczne gospodarstwa z Východnej oraz Vavrišova.

Liptowskie osady powstawały w wyniku kilku fal kolonizacyjnych z przełomu XIII i XIV wieku. Natomiast, ich rozkwit był powiązany z rozwojem górnictwa. W tym okresie założono między innymi miasta górnicze: Partizánska Ľupča, Hybe, Boca i Ružomberok. Z kolei, ludność wołoska zasiedliła obszary górskie. Mieszkańcy zajmowali się rolnictwem, hodowlą owiec, a także uprawą lnu i konopi, górnictwem, murarstwem i grabarstwem.

Głównym materiałem budowlanym było drewno, rzadziej kamień i cegła. Wraz z rozwojem murarstwa (od XIX wieku) rozpowszechniła się ceglana zabudowa budynków mieszkalnych, a następnie gospodarczych.

Region Kysuce-Podjavorníky

Region Kysuce-Podjavorníky położony jest w północno-zachodniej części Słowacji. Od północy graniczy z Polską i Czechami. Jego głównymi ośrodkami handlu i rzemiosła były m.in. Žilina, Čadca i Kysucké Nové Mesto.

Granice regionu na zachodzie wyznaczają Javorníky (Jaworniki), na północy – Moravskosliezske Beskydy (Beskid Morawsko-Śląski), na wschodzie – Kysucké Beskydy (Beskid Żywiecki). Natomiast, południową część regionu zajmuje Kysucká vrchovina (Góry Kisuckie).

Część Kysuce-Podjavorníky utworzono w latach 1975-1987. W tej części dominuje prosta, drewniana zabudowa. Znaczna część budynków jest niedostępna dla zwiedzających. Wyjątek stanowią Elementárna škola (szkoła podstawowa) z Petrovíc oraz Bačov (bacówka) z Papradna.

Mieszkańcy regionu zajmowali się przede wszystkim rolnictwem oraz hodowlą bydła i owiec. Jednak niesprzyjające warunki klimatyczne oraz ukształtowanie terenu zmuszały jego mieszkańców do poszukiwania pracy poza rolnictwem – wycinka drzew, wyrabianie gontów i mioteł, szewstwo oraz kaletnictwo.

Z regionu Kysúc pochodzą domy łączone tzw. bliźniaki. Z kolei, na południu bardziej popularne były domy z izbami piętrowymi oraz domy piętrowe. Na terenach górskich powstawały sezonowe zabudowania mieszkalne i gospodarcze, związane z hodowlą bydła i owiec.

Nasza opinia

Wizytę w skansenie polecamy miłośnikom etnografii, słowackiego folkloru oraz drewnianej architektury, a także wszystkim region Turiec. Na terenie skansenu znajduje się restauracja – Oravská krčma serwująca tradycyjne dnia kuchni słowackiej.

Bibliografia

• Zuskinová I., Skanzeny, wyd.1, Bratislava, DAJAMA, 2008, Kultúrne Krásy Slovenska, 978-80-89226-58-0
• Oficjalna strona Múzeum slovenskej dediny v Martine

Zamieszczone w artykule zdjęcia oraz materiały zostały zebrane we sierpniu 2022.