Slovenské opálové bane

Położenie

Slovenské opálové bane (Słowackie Kopalnie Opali) położone są w północnej części Slanských vrchov (Góry Slańskich), pomiędzy osadami Zlatá Baňa i Červenica, około 20 km od Prešova i 25 km od Košic (Koszyc).

Dojazd i parkowanie

Slovenské opálové bane oraz parking położone są bezpośrednio przy drodze nr 3440 (Prešov/Solivar – Rozhanovce). Parking jest bezpłatny.

Historia wydobycia

Początki wydobycia opali prawdopodobnie sięgają pierwszych wieków przez naszą erą, jednak wydobycie głębiowe rozpoczęto około XI wieku. Slovenské opálové bane są najstarszymi kopalniami opali na świecie. Potwierdza to dokument Germmarum et lapidum autorstwa Anselmusa de Boodt’a z 1609 roku.

Do XIX wieku, czyli do momentu odkrycia złóż w Meksyku i Australii były jedyną tego typu kopalnią na świecie. Największy rozkwit kopalni przypada na przełom XVIII oraz XIX wieku, kiedy to były dzierżawione przez wiedeńskiego jubilera Salomona Johanna Nepomuka Goldschmidta, a następnie przez jego syna Adolfa Ľudovíta.

Słowackie opale zaprezentowano na Wystawie światowej w Wiedniu w 1873 roku. Uzyskały one przychylność cesarza Franciszka Józefa I, który nadał rodzinie Goldschmidt tytuł szlachecki (von Libanka).

Po I wojnie światowej zaprzestano eksploatacji złóż z powodu powojennej recesji i sytuacji gospodarczej. Niespełna 100 latach później spółka Opálové bane Libanka otrzymała pozwolenie na wznowienie działalności górniczej – odkrywkowe wydobycie opali na hałdzie Viliama. W 2015 roku część starych korytarzy górniczych należących do štôlni Jozef udostępniono dla ruchu turystycznego.

W 2022 roku, w pobliżu štôlni Jozef otwarto nowe centrum turystyczne, w którym mieści się kasa biletowa, toalety, kawiarnia, sklep z pamiątkami oraz mini ekspozycja.

Czym są opale?

Opale to minerały amorficzne mogące przybierać różnorodne kształty. Powstają w niskich temperaturach z wody bogatej w dwutlenek krzemu (SiO2), w pobliżu gorących źródeł. Krystalizują w pustych przestrzeniach lub szczelinach w skałach wulkanicznych, głównie w andezytach i tufach.

Opale są niezwykle zróżnicowane pod względem kolorystycznym i pod wpływem ciepła mogą zmieniać swój kolor. W przyrodzie występują niemal we wszystkich kolorach – od białego przez żółty, czerwony, niebieski, zielony aż do czarnego. Ponadto, charakteryzują się obecnością efektów optycznych m.in. opalizacją, opalescencją lub efektem kociego oka. Wartość kamieni zależy od ich wielkości, wzoru barwnego oraz poziomu opalescencji.

Slovenský opál (Słowacki opal)

Na Słowacji odkryto kilka złóż opali m.in. w pobliżu miasteczek Herľany, Ponická Huta (k. Banskiej Bystricy), Svätý Anton (k. Banskiej Štiavnicy) i Krupina, ale najcenniejsze wydobywano na stokach Dubnika (w pobliżu wsi Červenica).
W Dubníckych baniach (obecne Slovenské opálové bane) wydobywano trzy rodzaje opali: mleczny (biały i opalizujący), ognisty (żółty lub pomarańczowy) oraz zwyczajny (szary, czarny lub zielony, nieopalizujący). Na wygląd słowackiego opalu wpływa obecność mikroskopijnych kuleczek krystobalitu.

Opale wykorzystywano w złotnictwie i jubilerstwie. Biżuterię ze słowackimi opalami nosiły m. in. Cesarzowa Józefina (żona Napoleona) oraz brytyjska królowa Wiktoria. W 1539 roku Izabela Jagiellonka (córka Zygmunta Starego) poślubiła króla Jana Węgierskiego, od którego w prezencie ślubnym otrzymała złoty wisior zdobiony 16 słowackimi opalami w kształcie łez.

Największy opal (o nazwie Harlequin) odnaleziono w 1775 roku, w korycie strumienia w Červenicy. Ważył on aż 600 gramów i wyceniono go na 700 tysięcy guldenów holenderskich. Obecnie znajduje się w Muzeum Historii Naturalnej w Wiedniu.

Slovenský opál (opal słowacki) to certyfikowane oznaczenie geograficzne opali pochodzących ze złóż w Slanských vrchoch. Nazwę zarejestrowano w październiku 2016 roku w urzędzie Patentowym Republiki Słowackiej. Obecnie jest ona używana przez spółkę Opálové bane Libanka, s.r.o z Prešova.

Zwiedzanie

Kopalnie są otwarte przez cały rok, we wszystkie dni tygodnia. Trasa turystyczna mierzy 1,2 km długości, a jej zwiedzanie trwa 45 – 60 minut. Przebiega ona przez korytarze i komory (m.in. Sále sv. Barbory, Veľka Sále i Labirintovą chodbę) należące do štôlni Jozef. Wejścia odbywają się o pełnych godzinach zegarowych, od 9:00 do 16:00.

Przed rozpoczęciem zwiedzania zostaniemy wyposażeni przez obsługę w kaski (obiór w kontenerze przy štôlni Jozef). Trasa przebiega na jednym poziomie, bez zmian wysokości. Podczas zwiedzania będziemy mieli okazję przejść korytarzem pogrążonym w całkowitej ciemności. Poruszanie się ułatwi nam przymocowano do ścian lina.

Bilety można zarezerwować on-line na stronie kopalni lub nabyć w kasie biletowej. Zwiedzanie odbywa się w języku słowackim. Dla zagranicznych gości przygotowano audio przewodniki w kilku wersjach językowych m.in. w języku polskim. Temperatura wewnątrz kopalni oscyluje w graniach 6°C, dlatego przed rozpoczęciem zwiedzania warto zaopatrzyć się w ciepłą odzież oraz sportowe buty.

Dla pasjonatów historii i poszukiwaczy skarbów przygotowano trasę adrenalinową. Podczas 4 godzinnej wycieczki odkryjesz najciekawsze zakątki kopalni, a także spróbujesz swoich sił w wydobyciu opali przy użyciu metod sprzed 150 lat. Ze względu na hibernację nietoperzy, trasa ta jest zamknięta od 1 października do 31 marca.

Náučný chodník Opálové bane (Ścieżka edukacyjna Kopalnie Opali)

W pobliżu parkingu oraz Štôlni Jozef przebiega otwarty w 2023 roku náučný chodník Opálové bane.

Na mierzącej około 2 km długości ścieżce edukacyjnej zlokalizowanych jest 14 przystanków i tablic informacyjnych, z których dowiemy się wielu ciekawostek dotyczących historii wydobycia opali oraz geologii.

Całkowity czas przejścia wynosi około 1 godziny. Większość z tablic położna jest przy dawnych szybach i sztolniach.

Ciekawostki

W kopalniach stwierdzono występowanie 11 gatunków nietoperzy, głównie nocków i podkowców. W 1964 roku, w celu ich ochrony utworzono Chránený areál Dubnícke bane (Obszar chroniony Kopalnie Dubnickie).

Około 500 metrów od osady Dubnik znajdowało się złoże rtęci, które eksploatowano do 2002 roku.

Pierwszym minerałem wydobywanym w tym rejonie był cynober. Pozyskiwano go od XV do XVIII wieku. Odkryto tu szereg innych minerałów np. piryt, markasyt, chalcedon oraz antymonit.

Bibliografia

• Oficjalna strona Slovenských opálových bani
• Oficjalna strona Náučné chodníky

Zamieszczone w artykule zdjęcia oraz materiały zostały zebrane w sierpniu 2024 roku.