Solivar to unikalny zespół XVII-wiecznych budowli i urządzeń technicznych służących do wydobycia oraz warzenia soli kamiennej. Podczas wycieczki zapoznamy się z jego historią oraz sposobami wydobycia, warzenia i dystrybucji prešovskej soli. Zapraszamy na zwiedzanie tej nietypowej żupy solnej.
Położenie
Solivar to jedna z czterech dzielnic administracyjnych Prešova (Preszowa). Położona jest około 3 kilometrów na południowy-wschód od centrum miasta. To właśnie w jej obrębie znajdują się jedne z najważniejszych słowackich zabytków techniki oraz Slovenské technické múzeum – Múzeum Solivar. Większość obiektów położona jest w pobliżu ulic Solivarská, Zlatobanská oraz Námestie osloboditeľov.
Dojazd i parkowanie
Múzeum Solivar oddalone jest (w linii prostej) około 50 km od Levočy, 70 km od Popradu, 80 km od Výsokych Tatr i Nowego Sącza, 100 km od Zakopanego, 125 km od Rzeszowa oraz 150 km od Krakowa.
Przez Solivar przebiega droga nr 3440. Około 2 km od muzeum przebiegają drogi krajowe nr 20 (Košice – Prešov) i 68 (Mníšek nad Popradom – Prešov) oraz autostrada D1 (zjazd Prešov-Juh).
Parkovisko pri Solivare położone jest bezpośrednio przy Skladzie soli (ul. Ondavská/ Námestie osloboditeľov).
Historia
Początki wydobycia soli w regionie Prešova sięgają średniowiecza. Pierwszą sztolnię zaczęto drążyć już w 1571 roku. W połowie XVIII wieku nastąpiła zmiana sposobu wydobycia soli, która wynikała z zalania Šachty Leopold. Od tego momentu wydobycie głębinowe zastąpiono pompowaniem solanki.
W 1799 roku, na mocy dekretu cesarza Franciszka II Habsburga założono osadę górniczą obdarzoną specjalnymi prawami i przywilejami.
Na początku XIX wieku powstało kilka znaczących budowli m.in. Sklad soli (1825 r.), Četerna (1815 r.) oraz dwie warzelnie soli František i Ferdinand (1800 i 1806 r.). Varňa Ferdinand funkcjonowała do 1924 roku, a 7 lat później została rozebrana. Z kolei, varňa František pełniła swoją funkcję do 1970 roku. Obecnie stanowi część ekspozycji muzealnej.
Zapotrzebowanie na sól wciąż rosła, dlatego zadecydowano o zwiększeniu mocy produkcyjnej. W tym celu zmodernizowano już istniejące warzelnie. Pomimo wprowadzonych zmian produkcja wciąż utrzymywała się na poziomie około 6000 ton soli rocznie.
W latach 1921 – 1925 wybudowano nową warzelnię Prezident Masaryk, która mogła wyprodukować aż 12 000 ton soli rocznie. Wraz z jej otwarciem na początku marca 1925 roku rozpoczął się nowy rozdział warzenia soli na Słowacji.
Kolejne modernizacje i automatyzacja doprowadziły do dalszego zwiększenia mocy produkcyjnej. Szacuje się, że w latach 1995 – 2009 wydobywano ponad 100 tys. ton soli rocznie.
W 1963 roku dawne zabudowania Solivaru wpisano na listę Národných kultúrnych pamiatok (Narodowych zabytków kultury). Niecałe 10 lat później Solivar przyłączono do Prešova.
Ostatni kilogram soli wydobyto w 2009 roku. Przedsiębiorstwo, markę i znak towarowy sprzedano austriackiej firmie Salinen Austria. Od tego czasu austriacka sól jest pakowana i sprzedawana pod marką Prešov (Solivary).
Slovenské technické múzeum – Múzeum Solivar
Múzeum Solivar to unikalny zespół XVII-wiecznych budowli i urządzeń technicznych służących do wydobycia oraz warzenia soli kamiennej. W jego skład wchodzi 17 zbytków techniki m.in. Sklad soli, Varňa František (warzelnia soli Franciszek), Gápeľ i Šachta Leopold (szyb Leopold), Četerna – Zásobníky soľany (zbiorniki solanki) oraz Banská klopačka (górnicza kołatka).
Zwiedzanie
Godzinny otwarcia
Muzeum otwarte jest w okresie letnim (lipiec – sierpień) od środy do piątku w godz. 9.00 – 17:00 oraz weekendy w godz. 10:30 – 17:30. Zwiedzanie rozpoczyna się o godzinach: 9.00, 10.30, 12.30, 14.00, 15.30. W weekendy nie ma zwiedzania o godz. 9.00.
Wiosną i jesienią od wtorku do soboty w godz. 9.00 – 17.00. Natomiast, zimą muzeum można zwiedzać (listopad – marzec) od wtorku do soboty w godz. 8.00 – 16.00.
Dokładny rozkład wejść znajduje się na oficjalnej stronie muzeum, w zakładce Otváracie hodiny (Godziny otwarcia).
Przebieg trasy turystycznej
Podczas półtoragodzinnej wycieczki z przewodnikiem zapoznamy się ze sposobami wydobycia i warzenia soli oraz innych ciekawostek dotyczących Solivaru.
Trasa zwiedzania mierzy około 1,5 km długości i przebiega przez cztery obiekty: Gápeľ i Šachte Leopold (szyb Leopold), Četerne – Zásobníky soľany (zbiorniki solanki), Varňe František (warzelnia soli Franciszek) oraz Sklad soli, który jest punktem początkowym i końcowym wycieczki.
Wszystkie obiekty znajdują się na powierzchni ziemi. Nie mam możliwości zwiedzania tylko jednego z tych obiektów.
Sklad soli (skład soli)
Naszą wycieczkę zaczniemy od zakupu biletów w Skladzie soli. W tym samym budynku rozpoczyna się zwiedzanie z przewodnikiem. Po wysłuchaniu krótkiego wprowadzenia przejdziemy do naszego pierwszego przystanku, czyli oddalonej o 500 metrów Šachty Leopold.
Gápeľ i Šachta Leopold (szyb Leopold)
Šachta Leopold (szyb Leopold) była najstarszym i najważniejszym obiektem Solivaru. To właśnie tutaj wydobywano sól, a następnie solankę.
Szyb zaczęto drążyć pod koniec XIV wieku i po kilkuset latach użytkowania osiągnął on głębokość 155 metrów. Początkowo nazywano go Cesarskim. Z czasem zmieniono jego nazwę na Šachte Leopold. W 1674 roku wzniesiono parterowy budynek – gápeľ (nadszybie), w którym oprócz szybu wydobywczego miały znajdować się magazyny oraz kierat.
Przez blisko dwa wieki wydobywano w nim sól kamienną. Jednak w XVII wieku kopalnia została zalana przez wody podziemne i zamieniła się w solne jezioro, co podsunęło nowe rozwiązania technologiczne. Od tego momentu zaczęto wypompowywać solankę za pomocą kieratu napędzanego przez cztery pary koni. Solankę przechowywano w skórzanych miechach o pojemności 5-7 hektolitrów.
Solivarski kierat zaliczany jest do największych tego typu urządzeń w Europie. Zarówno szyb, jak i kierat zachowały się do naszych czasów w niemal nienaruszonym stanie.
Drugim przystankiem będzie wizyta w Četerní.
Četerne – Zásobníky soľany (zbiorniki solanki)
Četerne (zbiorniki solanki) powstał w 1815 roku, a ego przeznaczeniem było magazynowanie solanki pod jednym dachem. We wnętrzu mieściło się osiem drewnianych zbiorników, które mogły pomieścić ponad 10500 hektolitrów solanki, każdy po 1320 hektolitrów. Konstrukcję budynku oraz zbiorników dostosowano do nachylenia terenu.
Solanka spływała do zbiorników za pomocą drewnianej instalacji prowadzącej z Šachty Leopold. W najniższej części budynku znajdował się kolejny zbiornik, z którego dalej transportowano solankę do położonej poniżej Varňy František.
Zwiedzanie Četerní odbywa przy pomocy drewnianych drabin i kładek przerzuconych nad zbiornikami.
Varňa František (warzelnia soli Franciszek)
Kolejnym przystankiem będzie wizyta w warzelni soli, czyli Varňi František (warzelni Franciszek). Barokowo-klasycystyczny budynek wzniesiono w 1800 roku. Budynek był wykorzystywany aż do 1970 roku. W budynku prezentowana jest historia wydobycia i produkcji soli. Niewielką część ekspozycji poświecono solivarskiej koronce.
Na początku XIX wieku wzniesiono dwie warzelnie: František i Ferdinand, które znajdowały się w pobliżu Skladu soli, po drugiej stronie Soľného potoku. Do naszych czasów, jako jedyna zachowała się Varňa František (warzelnia soli Franciszek).
Wewnątrz Varňi František mieściły po dwie panwie (rodzaj płytkich zbiorników) służące do wstępnego podgrzewania i odparowywania solanki. Cały proces warzenia i suszenia soli trwał około 30 – 40 godzin (24 godziny odparowywanie i ok. 8 godzin suszenie). Po tym czasie sól była przewożona drewnianymi wagonikami do Skladu soli.
Sklad soli (Magazyn soli)
Ukończony w 1825 roku Skald soli należał on do najbardziej reprezentatywnych budynków w Solivarze. W budynku składowano, pakowano a następnie sprzedawano sól w „tonach” (rodzaj drewnianych beczek) lub jutowych workach (w przypadku, gdy sól była przewożona na nieduże odległości).
W pierwotnej formie Skald soli przetrwał do maja 1986 roku, kiedy to spłonęła drewniana konstrukcja więźby dachowej. Odrestaurowano go dopiero po około 25 latach. Od 2016 roku pełni on funkcje muzealną oraz kongresową. Nad południowym wejściem wznosi się dzwonnica z zegarem.
Wewnątrz odnowionego budynku znajduje się sala centralna, z której można przejść do poszczególnych pomieszczeń – dawnych komór solnych. W przeszłości każda z nich mogła pomieścić około 1000 drewnianych beczek. Od drugiej połowy XIX wieku sól przechowywano luzem. W Skladzie wydzielono specjalną komorę, którą opieczętowano i pilnie strzeżono na wypadek niedoboru soli na cesarskim dworze w Wiedniu.
Po powrocie do Skladu zapoznamy się z zasadami przechowywania i dystrybucji soli, a także dowiemy się jak zakończyła się działalność prešovskej kopalni. W jednej z solnych komór zaprezentowano makietę dawnej górniczej osady.
Banská klopačka (górnicza kołatka)
Przy ulicy Čipkárskej (Koronkowej) 11 położona jest drewniana wieża, która pełniła funkcję kołatki. Do końca I wojny światowej z klopačky obwieszczano początek i zakończenie pracy oraz nadzwyczajne zdarzenia np. klęski żywiołowe. Klopačka jest niedostępna dla turystów.
Pozostałe zabytki
Wokół Skladu soli mieszczą się kolejne zabytki kultury: strojovňa (maszynownia, ul. Zborovská 2), administratívna budova (budynek administracyjny, Námestie Osloboditeľov 11), kaplička sv. Jána Nepomuckého (przydrożna kapliczka św. Jana Nepomucena, Námestie Osloboditeľov), kostol sv. Jána Krstiteľa (kościół św. Jana Chrzciciela, Námestie osloboditeľov 6), vozovňa (wozownia, ul. Padlých hrdinov 2), kaplnka sv. Rocha (kaplica św. Rocha, ul. Zlatobanská) oraz remeselnícky dom (Dom rzemieślnika, ul. Kysucká 3-1).
Bibliografia
Zamieszczone w artykule zdjęcia oraz materiały zostały zebrane w sierpniu 2024 roku.
Napisz komentarz
Musisz się zalogować, aby móc dodać komentarz.