Na ternie Słowacji znajdziemy 10 muzeów plenerowych (skansenów). Ich zadaniem jest przedstawienie historii, kultury, folkloru i architektury drewnianej poszczególnych regionów Słowacji – m.in. Liptova, Oravy, Spišu i Šariša. Z kolei, w pobliżu Banskej Štiavnicy położony jest jedyny słowacki skansen górniczy – Banské múzeum v prírode. Zapraszamy na wspólne zwiedzanie.
Czym są skanseny?
Skansen (ang. open-air museum) jest to potoczne określenie muzeum na wolnym powietrzu, którego celem jest zaprezentowanie obiektów architektury drewnianej (wraz z wyposażeniem) i kultury ludowej danego regionu lub ekspozycja innych obiektów zabytkowych (archeologicznych, górniczych, etnograficznych). Pierwsze tego typu muzeum powstało w 1891 roku, w Sztokholmie z inicjatywy Artura Hazeliusa.
Skanseny na Słowacji
Obecnie na terenie kraju znajduje się 10 muzeów plenerowych, które prezentują historię, kulturę, folklor oraz zabytki architektury drewnianej i techniki poszczególnych regionów Słowacji:
- Múzeum slovenskej dediny (Martin – Jahodnícke háje)
- Múzeum kysuckej dediny (Nová Bystrica – Vychylovka)
- Múzeum oravskej dediny (Zuberec – Brestová)
- Múzeum liptovskej dediny (Pribylina)
- Ľubovnianske múzeum – Národopisná expozícia v prírode (Stará Ľubovňa)
- Šarišské múzeum – Múzeum ľudovej architektúry (Bardejovské Kúpele)
- SNM Múzeum ukrajinskej kultúry – Národopisná expozícia v prírode (Svidník)
- Vihorlatské múzeum – Expozícia ľudovej architektúry a bývania (Humenné)
- Banské múzeum v prírode (Banská Štiavnica)
- Slovenské poľnohospodárske múzeum (Nitra)
W poniższym artykule przedstawimy 6 słowackich skansenów. Początkowo będziemy podróżować z zachodu na wschód Słowacji, przez regiony Turiec, Orave, Liptov, Spiš oraz Šariš. Na koniec przeniesiemy się na południe kraju, do regionu Hont, gdzie znajduje się jedyny słowacki skansen górniczy – Banské múzeum v prírode (Banská Štiavnica).
Múzeum slovenskej dediny (Muzeum Wsi Słowackiej) – Martin
W północnej części regionu Turiec, około 3 kilometrów na południe od centrum Martinu mieści się Múzeum slovenskej dediny (Muzeum Wsi Słowackiej). Bezpłatny parking położony jest około 500 metrów od wejścia głównego.
Ekspozycje największego słowackiego skansenu przedstawiają architekturę ludową oraz styl życia mieszkańców czterech regionów: Orava, Liptov, Kysuce-Podjavorníky oraz Turiec. Na powierzchni 15 ha zgromadzono około 150 budynków mieszkalnych, gospodarczych i sakralnych.
Múzeum slovenskej dediny można zwiedzać przez cały rok, z przewodnikiem (dotyczy to wejścia do kościoła oraz zabudowań znajdujących się w częściach poświęconych regionom Liptov i Turiec) lub indywidualnie, w tym przypadku otrzymamy papierowy informator.
Poszczególne części ekspozycji powstawały stopniowo, głównie w latach 70. i 80. XX wieku. W 1974 roku do skansenu sprowadzono jedyny zachowany drewniany kościół regionu Turiec – kostol sv. Štefana Kráľa (Kościół pw. Stefana I Świętego).
W Múzeum slovenskej dediny znajdziemy m.in. zrębową Krčme (XIX-wieczną karczmę) z Oravskej Polhory (Orava), wozownie z Moškovca (Turiec), ziemiański dwór z Blažoviec (Turiec), Filagórie (drewniany dwukondygnacyjny dom ogrodowy) z Slovenského Pravna (Turiec), Usadlosťi (gospodarstwa) z Východnej i Vavrišova (Liptov), Škole (szkołę podstawową) z Petrovíc oraz Bačov (bacówkę) z Papradna (Kysuce-Podjavorníky).
Múzeum oravskej dediny (Muzeum Wsi Orawskiej) – Zuberec
Múzeum oravskej dediny (Muzeum Wsi Orawskiej) położone jest w północnej Słowacji, u podnóża Rohačy (Západných Tatr), ok. 3 kilometrów od Zuberca.
W przeszłości Brestovska polana była wykorzystywana do wypasu zwierząt hodowlanych. W 1967 roku na jej terenie rozpoczęto budowę muzeum, które udostępniono już 8 lat później. Zabudowania to w większości oryginały, zakupione od pierwotnych właścicieli.
Na powierzchni prawie 8 ha przedstawiono zbiór ludowych budowli – mieszkalnych, gospodarczych, sakralnych oraz technicznych, pochodzących z poszczególnych regionów Oravy. Muzeum podzielone jest na pięć części: Dolnooravský rinok (Rynek Dolnoorawski), Zamagurská ulica (Zamagurska ulica), Goralské lazy, Kostol s cintorinom (Kościół z cmenatrzem) oraz Mlynisko (Młyny).
Múzeum oravskej dediny można zwiedzać przez cały rok, od wtorku do niedzieli ,niemal we wszystkie święta państwowe i kościelne (oprócz 24 i 25 grudnia). W sezonie (czerwiec-wrzesień) skansen jest otwarty również w poniedziałki.
Múzeum liptovskej dediny (Muzeum Wsi Liptowskiej) – Pribylina
Múzeum liptovskej dediny (Muzeum Wsi Liptowskiej) znajduje się w północno-wschodniej części regionu Liptov (Liptów), we wsi Pribylina, bezpośrednio przy drodze wojewódzkiej 537. Ze skansenu roztacza się malowniczy widok na szczyty Vysokých, Západných i Nízkych Tatr.
Pomysł na utworzenie muzeum powstał pod koniec lat 60. XX wieku, podczas budowy zbiornika Liptovská Mara. W 1971 roku podjęto decyzję o lokalizacji muzeum, a 20 lat później nastąpiło jego otwarcie. Skansen tworzą 23 obiekty pochodzące z przełomu XIX i XX wieku.
We wnętrzach typowych liptowskich chat zaprezentowano życie codzienne mieszkańców regionu, należących do różnych warstw społecznych.
W muzeum oprócz obiektów tradycyjnej architektury ludowej, znajdziemy dwie murowane budowle: Goticko-renesančný kaštieľ (gotycko-renesansowy dwór) oraz Kostol Panny Márie (Kościół pw. Marii Panny). Wejście do dworu, jak i kościoła odbywa się z przewodnikiem, o wyznaczonych godzinach. Pozostałe obiekty są ogólnodostępne.
Częścią skansenu jest ekspozycja taboru Považská Lesná železnica, która kursowała w latach 1921 – 1972, pomiędzy miejscowościami Liptovský Hrádok, Liptovska Teplička i Staníkovo. Na początku XXI wieku ocalały tabor, fragmenty torów oraz obiekty techniczne przeniesiono do Pribiliny i utworzono park maszynowy. Ekspozycja oddalona jest około 15 minut spacerem (ok. 800 metrów) od skansenu.
Ľubovnianske múzeum – Národopisná expozícia v prírode (Skansen w Starej Lubowli) – Stará Ľubovňa
Ľubovnianske múzeum (Skansen w Starej Lubowli) położone jest na jednym ze wzgórz Ľubovnianskej vrchoviny (Pogórza Lubowelskiego), w północnej części miasteczka Stará Ľubovňa (Stara Lubowla). Nad skansenem wznosi Ľubovniansky hrad (Zamek Lubowelski).
Ľubovnianske múzeum jest otwarte od kwietnia do końca września. Dla zwiedzających przygotowano papierowe mini przewodniki w 7 wersjach językowych. Ponadto, zwiedzanie ułatwia dokładna numeracja obiektów oraz znajdujące się w płóciennych kieszonkach szczegółowe opisy danego obiektu.
Obecnie skansen składa się z 25 budynków, głównie mieszkalnych i gospodarczych, a jego dominantą jest XIX-wieczna grekokatolicka zrębowa cerkiew sv. Michala archanjela. Oprócz tradycyjnych budynków gospodarczych w obrębie ekspozycji zaprezentowano typowe dla Spiša sezónne poľné obydlia (sezonowe gospodarstwa).
Zgromadzone w skansenie zabudowania pochodzą z okolicznych wiosek m.in. z Litmanovej, Veľkej Lesnej, Údola, Jarabiny, Jakubian oraz Kremnej. Przez ponad 300 lat większość z wymienionych wiosek znajdowała się w granicach Polski.
Múzeum ľudovej architektúry – Šarišské muzeum (Muzeum Architektury Ludowej) – Bardejovské Kúpele
Múzeum ľudovej architektúry v Bardejovských kúpeľoch położone jest w północnej części regionu Šariš (Szarysz), około 5 km na północ od miasta Bardejov, w uzdrowisku Bardejovské Kúpele. W jego pobliżu przebiega droga krajowa nr 77.
Ekspozycja najstarszego słowackiego skansenu składa się z ponad 30 obiektów tradycyjnej architektury drewnianej. Znajdujące się w skansenie zabudowania pochodzą z terenów północno-wschodniego Zemplina oraz górnego Šariša. W przeszłości te tereny były zamieszkiwane przez Rusinów Karpackich, czyli Łemków.
Podczas zwiedzania spotkamy się z czterema typami zabudowań – mieszkalnymi (m.in. domy rolników ze wsi Frička, Hrabovej Roztoky i Maľcova) gospodarskimi (kuźnia, spichlerze, suszarnia owoców), technicznymi (polowy piec garncarski) oraz sakralnymi (dzwonnice ze wsi Nemcoviec i Nižného Orlíka oraz XVIII-wieczna kaplica św. Jana Nepomucena). Na szczególną uwagę zasługują dwie drewniane cerkwie: sv. Mikuláša (św. Mikołaja) ze wsi Zboj oraz Ochrany Presvätej Bohorodičky z Mikulášovej.
Banské múzeum v prírode (Słowackie Muzeum Górnicze) – Banská Štiavnica
Banské múzeum v prírode (Słowackie Muzeum Górnicze) w Bańskiej Szczawnicy) jest to najstarsza i zarazem najobszerniejsza ekspozycja górnicza na Słowacji. Muzeum składa się z dwóch części: skansenu górniczego oraz štolni Bartolomej (Sztolni Bartłomiej).
Skansen położony jest około kilometra na południe od centrum Banskej Štiavnicy (Bańskiej Szczawnicy). Dojazd możliwy jest zarówno od strony miasta, jak i drogi nr 524. Bezpośrednio przy muzeum znajduje płatny parking.
Początki muzeum sięgają 1927 roku. Jednak eksponaty należące do części naziemnej zaczęto sprowadzać z okolicznych wiosek górniczych dopiero w latach 60. XX wieku. Skansen wraz z podziemną trasą turystyczną udostępniono dla zwiedzających w 1974 roku. Obecnie w skład ekspozycji wchodzi około 15 obiektów wraz z znajdującymi się w nich maszynami górniczymi służącymi do transportu urobku, odwadniania lub wentylowania sztolni.
W części naziemnej znajdują się trzy szyby wydobywcze należące do šachty (szybu) Žofia, Maria oraz Ondrej. W skansenie mieści się również cachovňa (cechownie), rekonstrukcja remizy strażackiej ze wsi Štiavnické Bane oraz ekspozycja prezentującą geologiczną przeszłość Słowacji i Štiavnickýcg vrchov (Gór Szczawnickich).
Šachta Ondrej (Szyb Andrzej) jest to jedyna budowla, która nie została sprowadzona do skansenu. Początki jej użytkowania sięgają końca XVII wieku. Obecnie w budynku mieści szatnia, w której zaopatrzymy się w ekwipunek przydatny podczas zwiedzania podziemnej trasy turystycznej.
Podziemna trasa turystyczna prowadzi przez dwa udostępnione poziomy šachty Ondrej, do której dostaniemy się przez štôlnie Bartolomej. Trasa podziemnego spaceru liczy około 1300 metrów długości.
Podczas zwiedzania dowiemy kilku ciekawostek dotyczących historii lokalnego górnictwa oraz pierwotnych metod drążenia korytarzy i wydobycia rud metali, w tym złota i srebra.
Część naziemną można zwiedzać samodzielnie. Natomiast, przez labirynt podziemnych korytarzy przeprowadzi nas wykwalifikowany przewodnik.
Nasza opinia
Wizytę w słowackich skansenach polecamy miłośnikom etnografii, słowackiego folkloru oraz drewnianej architektury. Warto do nich zajrzeć przy okazji pobytu w innych atrakcjach turystycznych np. Brestovskej jaskyňy (Múzeum oravskej dediny), Ľubovnianskeho hradu (Ľubovniansky skanzen), Bardejova (Múzeum ľudovej architektury) czy Banskej Štiavnicy (Banské múzeum v prírode).
Bibliografia
- Zuskinová I., Skanzeny, wyd.1, Bratislava, DAJAMA, 2008, Kultúrne Krásy Slovenska, 978-80-89226-58-0
- Kollár D., Liptov – turistický sprievodca, wyd. 1, Bratislava, Dajama, 2021
- Kucharík J., Spiš – turistický sprievodca, wyd. 1, Bratislava, Dajama, 2018
- Oficjalna strona Múzeum oravskej dediny
- Oficjalna strona Múzeum liptovskej dediny
- Oficjalna strona Ľubovniansky skanzen
- Oficjalna strona Múzeum slovenskej dediny v Martine
- Oficjalna strona Expozícia ľudovej architektury Bardejovské kúpele
- Oficjalna strona Banské múzeum v prírode
Zamieszczone w artykule zdjęcia oraz materiały zostały zebrane we wrześniu kwietniu 2018 i 2023, sierpniu 2020 i 2022, wrześniu 2023 oraz październiku 2019.
Dziękujemy, że przeczytałeś artykuł do końca.
Napisz komentarz
Musisz się zalogować, aby móc dodać komentarz.